नुवाकोट पुकार
–शुकदेव दाहाल
नुवाकोट । भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले नुवाकोटका सुन्दर बस्तीहरू बगरमा परिणत गरिदिएपछि अब बाँकी रहेका बस्तीका नागरिकसमेत त्रासमा छन्। नदीको बहाव परिवर्तनसँगै निरन्तर भइरहेको कटानले जिल्लाका विभिन्न स्थानका बस्ती र सार्वजनिक संरचना उच्च जोखिममा परेपछि स्थानीयवासीलाई ‘आज घर छ, भोलि के होला?’ भन्ने चिन्ताले सताउन थालेको छ।
बाढीले घर, सडक र संरचना बगाएको केही दिनमै नदी कटान नरोकिएपछि जोखिमको दायरा थप फैलिएको छ। तारकेश्वर गाउँपालिका–४ को दर्शनटारदेखि विदुर नगरपालिका–१ को बान्द्रे, विदुर–४ को बसपार्क क्षेत्र र बेलकोटगढी नगरपालिका–७ को छब्बिसेसम्मका बस्ती अहिले जोखिममा छन्।
नुवाकोटका प्रमुख जिल्ला अधिकारी शम्भुप्रसाद रेग्मीका अनुसार तारकेश्वर–४ को दर्शनटार क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित छ। १०० भन्दा बढी घरधुरी बसोबास गर्दै आएको दर्शनटारसहित आसपासका बस्ती नदी कटानका कारण जोखिममा परेका छन्।
जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिले नदी कटान निरन्तर भइरहेका स्थानका बस्ती तत्काल खाली गरी नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्न सम्बन्धित स्थानीय तहलाई ध्यानाकर्षण गराइसकेको छ।
तर जोखिममा रहेका नागरिकका लागि घर खाली गर्नु भनेको केवल एउटा भवन छाड्नु होइन। त्यो उनीहरूको वर्षौँको जीवन, कमाइ, सम्झना र थातथलो छाड्नु हो।
जहाँ जीवन बित्यो, त्यहीँ बस्न नसकिने अवस्था
बेत्रावती, त्रिशूली, ढुंगे र देवीघाटजस्ता नुवाकोटका पुराना बजार र बस्तीहरू नदीसँगै हुर्किएका हुन्। धार्मिक, ऐतिहासिक र व्यापारिक महत्व बोकेका यी क्षेत्रका धेरै परिवारको पुस्तौँदेखिको जीवन नदी किनारसँग जोडिएको छ।
तर भदौ १० गतेको बाढीपछि अवस्था फेरिएको छ। कतिपय ठाउँमा नदीले बस्ती नै बगाएको छ भने बाँकी रहेका ठाउँमा पनि जमिन कटान भइरहेको छ। भदौ १० गतेको बाढीबाट जोगिएका संरचनासमेत निरन्तरको कटानका कारण जोखिममा परेका छन्।
स्थानीयवासीका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न छ—
‘यदि यहाँ बस्न सुरक्षित छैन भने हामी जाने कहाँ?’
बस्ती मात्रै होइन, पूर्वाधार पनि जोखिममा
बेलकोटगढी–७ छब्बिसेमा बस्तीका साथै गल्छी–रसुवागढी सडक योजनाअन्तर्गतको गल्छी–देवीघाट सडकखण्डमा समेत क्षति पुगेको छ। नदी कटान बढेपछि उक्त सडकखण्डमा यातायात सञ्चालन रोकिएको छ।
विदुर–४ को बसपार्क क्षेत्र पनि जोखिममा परेको छ। नदी कटानले बसपार्कसँगै नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले निर्माण गरेको विद्युतीय सवारीसाधन चार्जिङ स्टेशन तथा विदुर नगरपालिकाले निर्माण गरेको कोसेली घरलगायतका संरचनासमेत जोखिममा पारेको छ।
यसले बाढीको असर तत्कालीन क्षतिमा मात्र सीमित नभई आगामी दिनमा समेत पूर्वाधार र बस्ती व्यवस्थापनको ठूलो चुनौती बन्ने देखाएको छ।
अब पुरानै ठाउँमा बस्ती बसाल्ने कि नयाँ ठाउँ खोज्ने?
बाढीले बगाएको ठाउँमा फेरि बस्ती बसाल्ने कि सुरक्षित स्थानमा नयाँ बस्ती विकास गर्ने भन्ने बहस अब सुरु भएको छ।
नदी तथा खोलाको किनारमा रहेका जोखिमयुक्त बस्तीलाई व्यवस्थित गर्न सरकारले कानुनी व्यवस्था गर्ने तयारी गरिरहेको अवस्थामा बाढी प्रभावितलाई पुरानै ठाउँमा फर्काउनु थप चुनौतीपूर्ण देखिन्छ।
तर नयाँ ठाउँमा स्थानान्तरण गर्नु पनि सहज छैन।
घरबार गुमाएका नागरिकसँग नयाँ ठाउँमा घर बनाउने आर्थिक क्षमता नहुन सक्छ। रोजगारी, व्यवसाय, विद्यालय, सामाजिक सम्बन्ध र जग्गाजमिनको व्यवस्थापन अर्को जटिल विषय हो।
त्यसैले स्थानान्तरण भनेको केवल घर सार्नु होइन, एउटा परिवारको सम्पूर्ण जीवनलाई अर्को भूगोलमा पुनःस्थापित गर्नु हो।
बाढीपीडितको पीडा अब विस्थापनसम्म
नुवाकोटका जोखिमयुक्त बस्तीमा अहिले दुई किसिमको डर छ।
एकातिर नदी कटानले बाँकी रहेको घरसमेत बगाउने हो कि भन्ने डर छ। अर्कोतिर सुरक्षित स्थानमा गएपछि नयाँ जीवन कसरी सुरु गर्ने भन्ने चिन्ता।
जुन ठाउँमा जन्मिए, हुर्किए र जीवनभरको कमाइ खर्च गरे, त्यही ठाउँ छाड्नुपर्ने अवस्था आउँदा पीडा स्वाभाविक छ।
बेत्रावती, त्रिशूली, ढुंगे र देवीघाटका पुराना बस्तीका लागि यो प्राकृतिक विपत्ति मात्र होइन, पुस्तौँदेखिको जीवनशैली परिवर्तन गर्ने मोड पनि बनेको छ।
अब राज्यले के गर्छ?
जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिले जोखिममा रहेका बस्तीलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्न सरकारको ध्यानाकर्षण गराइसकेको छ। अब सरकारले जोखिमयुक्त बस्तीको वैज्ञानिक अध्ययन गरी कुन ठाउँमा बस्न सकिन्छ र कुन ठाउँमा बस्न सकिँदैन भन्ने स्पष्ट गर्नुपर्ने देखिन्छ। त्यससँगै घरबारविहीन परिवारका लागि सुरक्षित आवास, जग्गा, क्षतिपूर्ति र जीविकोपार्जनको दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ।
किनकि बाढीपछि तत्काल राहत दिनु एउटा चरण हो, तर विस्थापित नागरिकलाई सम्मानपूर्वक नयाँ जीवन सुरु गराउनु पुनःस्थापनाको वास्तविक परीक्षा हो।
त्रिशूलीको बहावले नुवाकोटका धेरै बस्तीको भूगोल परिवर्तन गरिदिएको छ। अब राज्यले ती बस्तीको भविष्य कसरी तय गर्छ भन्ने कुराले हजारौँ नागरिकको आगामी जीवन निर्धारण गर्नेछ।
घर बगिसकेकाहरूलाई फर्किने ठाउँ छैन। घर बाँकी रहेकाहरूलाई बस्ने सुरक्षा छैन। र दुवैको एउटै प्रश्न छ— ‘अब हाम्रो ठाउँ कहाँ हो?’
तपाईको प्रतिक्रिया दिनुहोस्