हिमालका नायकलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जली

-शुकदेव दाहाल

कहिलेकाहीँ कुनै व्यक्तिको मृत्यु एउटा परिवारको मात्र शोक हुँदैन, एउटा राष्ट्रको पीडा बन्छ । विश्वभर नेपालको पहिचानलाई नयाँ उचाइमा पु¥याएका, साहस, आत्मविश्वास र असम्भवलाई सम्भव बनाउने प्रतीक बनेका निर्मल पुर्जा ‘निम्स दाइ’को पाकिस्तानस्थित ब्रोड पिक हिमालमा भएको हिमपहिरोमा निधन हुनु त्यस्तै एउटा क्षण हो । आज हामी एक सफल आरोहीलाई विदेशी भूमिमै सदाका लागि बिदाइ गर्न बाध्य भएका छौं । यो केवल एक व्यक्तिको निधन होइन, नेपालको गौरव, साहस र पहिचानमाथि परेको गहिरो चोट हो ।

साताको बहस

परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि ब्रोड पिक आरोहणका क्रममा गएको विनाशकारी हिमपहिरोमा परी निर्मल पुर्जासहित पुरबहादुर गुरुङ ‘युक्ता’, किली पेम्बा शेर्पा ‘किलु’, निमा शेर्पा, नवाङ थिन्डु शेर्पा, ग्यालु शेर्पालगायत नेपाली तथा विदेशी आरोहीहरूको निधनप्रति गहिरो दुःख व्यक्त गर्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेको छ । मन्त्रालयका अनुसार साउन १४ गते क्याम्प–२ बाट क्याम्प–३ जाने क्रममा करिब ६,६०० मिटरको उचाइमा हिमपहिरो गएको थियो । दुर्घटनापछि पाकिस्तानी निकाय र नेपाली उद्धार टोलीले कठिन परिस्थितिमा खोज तथा उद्धारको प्रयास गरेका थिए ।
निर्मल पुर्जा कुनै साधारण पर्वतारोही थिएनन् । उनले नेपालको नामलाई विश्वमाझ सम्मानका साथ स्थापित गरेका थिए। म्याग्दीको दाना गाउँबाट सुरु भएको उनको यात्रा ब्रिटिस गोर्खा सैनिक हुँदै विश्वप्रसिद्ध पर्वतारोहीसम्म पुगेको थियो । उनले केवल ६ महिना ६ दिनमा संसारका १४ वटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमाल आरोहण गरेर विश्व कीर्तिमान कायम गरे। ‘सम्भव परियोजना’मार्फत उनले असम्भव देखिएका लक्ष्यहरू पनि दृढ इच्छाशक्ति र मेहनतले सम्भव हुन्छन् भन्ने सन्देश दिएका थिए ।

निर्मलले केवल कीर्तिमान बनाएनन्, नेपाली पर्वतारोहीको नेतृत्व क्षमता पनि विश्वसामु प्रमाणित गरे । पहिले विदेशी टोलीका सहयोगीका रूपमा चिनिने नेपालीलाई उनले नेतृत्वदायी भूमिकामा स्थापित गरे। हिमाल चढ्नु मात्र होइन, संकटमा परेका आरोहीहरूको उद्धार, हिमाली सुरक्षाप्रतिको सचेतना र पर्वतारोहण क्षेत्रमा सुधारको आवश्यकता औंल्याउन पनि उनी सधैं अग्रपङ्क्तिमा रहे । उनले खिचेको एभरेष्टमा आरोहीहरूको भीड देखाउने तस्बिरले विश्वको ध्यान हिमाल व्यवस्थापनतर्फ आकर्षित गरेको थियो ।

उनको निधनले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ—के हामीले आफ्ना बहुमूल्य प्रतिभाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पर्याप्त तयारी गरेका छौं ? यो दुर्घटना भवितव्य हुन सक्छ, तर यस्ता जोखिम न्यूनीकरणका लागि राज्यले अझ प्रभावकारी नीति, आधुनिक प्रविधि, मौसम पूर्वानुमान, उद्धार संयन्त्र र सुरक्षा व्यवस्थामा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट देखिएको छ।

यस घटनाले अर्को गम्भीर यथार्थ पनि उजागर गरेको छ । जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरो, हिउँको अस्थिरता र अन्य प्राकृतिक जोखिम बढिरहेका छन् । हिमाल केवल पर्यटन र आम्दानीको स्रोत मात्र होइनन्, ती वातावरणीय परिवर्तनका संवेदनशील सूचक पनि हुन्। त्यसैले हिमाल संरक्षण, वैज्ञानिक अध्ययन र जलवायु जोखिम न्यूनीकरणमा नेपालले अझ गम्भीरतापूर्वक काम गर्नुपर्ने बेला आएको छ।
निर्मल पुर्जाको योगदान पदक, प्रमाणपत्र वा विश्व कीर्तिमानमा मात्र सीमित छैन । उनले विश्वलाई नेपालीको साहस, नेतृत्व, सीप र मानवीय संवेदनाको परिचय गराए। त्यसैले उनको स्मृतिलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा उचित उपाय केवल श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु होइन, पर्वतारोहण क्षेत्रलाई अझ सुरक्षित, व्यवस्थित र वैज्ञानिक बनाउने दीर्घकालीन नीति निर्माण गर्नु हो ।

आज राष्ट्र शोकमा छ । तर यही शोकले हामीलाई भविष्यका लागि जिम्मेवार बन्न पनि सिकाउनुपर्छ। निर्मल पुर्जा अब हामीबीच छैनन्, तर उनले देखाएको साहस, आत्मविश्वास र देशप्रतिको समर्पण सधैं नेपालीका मन–मुटुमा जीवित रहनेछ । उनको बिदाइसँगै एउटा युगको अन्त्य भएको छ, तर उनले छाडेको प्रेरणा पुस्तौंसम्म नेपालको शिर उच्च राख्ने अमूल्य सम्पदा बनेर रहनेछ हिमालका नायकलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जली